Creosoot in de schoorsteen is een brandbare, teerachtige stof die zich afzet op de binnenwand van je rookkanaal. Het ontstaat bij onvolledige verbranding van hout en is één van de belangrijkste oorzaken van schoorsteenbrand. Hoe meer creosoot zich ophoopt, hoe groter het risico dat je schoorsteen vlam vat.

Roet en creosoot zijn niet hetzelfde. Roet is droog en poederig; creosoot is kleverig, vettig en in een latere fase zelfs keihard en glasachtig. Juist die hardere vormen zijn moeilijk te verwijderen én bijzonder brandgevaarlijk.

Hoe ontstaat creosoot in een schoorsteen?

Bij verbranding van hout komen gassen, dampen en kleine deeltjes vrij. Als die warme rookgassen afkoelen in het rookkanaal, slaan de teerverbindingen neer op de schoorsteenwand. Dat proces noem je condensatie. Het resultaat is creosoot.

De kans op aanslag groeit snel bij een aantal veelvoorkomende situaties:

• Nat of onvoldoende gedroogd hout stoken. Verse boomstammen bevatten tot 50% vocht; dat vocht koelt de rookgassen extra snel af.
• Een te laag stooktemperatuur, bijvoorbeeld bij zacht of smeulend vuur.
• Een slecht trekkende schoorsteen, waardoor rookgassen langzaam opstijgen en meer tijd hebben om neer te slaan.
• Een te ruim rookkanaal in verhouding tot het fornuis of de kachel.

Kort samengevat: hoe kouder en langzamer de rook door je schoorsteen gaat, hoe meer creosoot er neerslaat.

De drie stadia van creosoot

Creosoot bestaat niet in één vaste vorm. Het ontwikkelt zich in drie stadia, en elk stadium is gevaarlijker en moeilijker te verwijderen dan het vorige.

• Eerste stadium: luchtig, poederig of vlokkerig. Dit lijkt op roet en is relatief makkelijk te verwijderen met een schoorsteenveger.
• Tweede stadium: kleverig en dik, soms glanzend. Hier zijn speciale borstels en middelen voor nodig. Doe je dit niet, dan groeit de laag snel.
• Derde stadium: keihard, glasachtig en sterk gehecht aan de wand. Dit stadium verwijdert een gewone schoorsteenveger niet meer zomaar. Je hebt dan chemische middelen, speciale apparatuur of een volledige inspectie nodig.

Een laag van een paar millimeter derde-stadium creosoot is al voldoende om bij een hoge schoorsteen­temperatuur brand te veroorzaken.

Waarom creosoot zo gevaarlijk is bij schoorsteenbrand

Volgens de brandweer is creosoot in de schoorsteen een van de directe oorzaken van schoorsteenbrand. Als de aanslag in het rookkanaal vlam vat, kan de temperatuur binnenin oplopen tot boven de 1000 graden Celsius. Een gewone metalen of gemetselde schoorsteen is daar vaak niet op berekend. Scheuren in de wand, beschadigde voegen of een doorgesmolten flex­buis kunnen dan brand overbrengen naar aangrenzende houten constructies in de woning.

Schoorsteenbrand verloopt bovendien snel en luid. Je hoort het dikwijls als een rommelend of sissend geluid, of je ziet vonken en vlammen uit de schoorsteen komen. Op dat moment is het brandweer bellen de enige juiste stap.

Creosoot voorkomen: dit werkt echt

De beste aanpak is voorkomen dat creosoot zich ophoopt. Een paar concrete maatregelen maken het grootste verschil:

• Stoken met droog hout. Hout moet minimaal één tot twee jaar gedroogd zijn. Het vochtgehalte mag bij voorkeur niet boven de 20% uitkomen. Met een goedkope vochtmeter (te koop bij bouwmarkten) controleer je dat in een paar seconden.
• Stook voldoende heet. Een snel, heet vuur produceert minder creosoot dan een smeulend vuur. Dat klinkt misschien tegenstrijdig, maar een hogere verbrandingstemperatuur zorgt dat de rookgassen warmer en sneller opstijgen.
• Laat je schoorsteen regelmatig vegen. In Nederland wordt aanbevolen je schoorsteen minimaal één keer per jaar te laten vegen als je er regelmatig op stookt. Bij intensief gebruik is twee keer per jaar verstandiger.
• Zorg voor goede trek. Een goed functionerende, rechte schoorsteen met de juiste diameter trekt beter. Laat afwijkingen of bochten beoordelen door een erkend schoorsteenveger.

Creosoot verwijderen uit je schoorsteen

Bij eerste-stadium creosoot volstaat een grondige veegbeurt door een gecertificeerd schoorsteenveger. Voor tweede-stadium aanslag zijn speciale chemische middelen beschikbaar, vaak op basis van chloride­verbindingen, die de afzetting losser maken zodat die afgeveegd kan worden. Gebruik nooit zomaar een willekeurig middel zonder advies; sommige stoffen zijn agressief en beschadigen de voering van je schoorsteen.

Derde-stadium creosoot is een ander verhaal. Hiervoor heb je een gespecialiseerd bedrijf nodig met professionele apparatuur, en soms is een volledige inspectie of vervanging van de schoorsteenvoering de enige veilige oplossing. De kosten daarvan lopen, afhankelijk van de situatie, al snel op tot enkele honderden euro’s of meer.

Het verwijderen van creosoot is geen klus om zelf op te pakken als je niet precies weet wat je doet. Een erkende schoorsteenveger beoordeelt niet alleen hoe erg de aanslag is, maar kijkt ook of de schoorsteen na het reinigen nog veilig te gebruiken is. Dat laatste is minstens zo belangrijk als het vegen zelf.