Een gemetselde schoorsteen bestaat uit meerdere lagen en aansluitpunten die elk hun eigen eisen stellen. Het detail van zo’n schoorsteen, dus de exacte opbouw van voet tot bovenkant en alle overgangsplekken daartussenin, bepaalt hoe veilig en functioneel de constructie is. Hieronder lees je welke onderdelen er zijn, waar de meeste problemen ontstaan en wat je moet weten als je een kachel of haard wilt aansluiten.

De opbouw van een gemetselde schoorsteen van onder naar boven

Een gemetselde schoorsteen begint bij de voet, ook wel het fundament of de schoorsteenborst. Dat is het punt waar de rookgasafvoer begint, vlak boven de haard of kachel. Van daaruit loopt het kanaal omhoog door de muur of het dak. De wanden van het kanaal zijn gemetseld met speciaal metselwerk, traditioneel van klinkers of vuurvaste stenen. De dikte van deze wanden is minstens 10 tot 12 centimeter, zodat er voldoende isolatie en brandwerendheid is.

Bovenaan het dak zit de schoorsteenkap of rookkanaaluitmonding. Deze uitmonding moet minimaal 50 centimeter boven de nok uitsteken als de schoorsteen dicht bij de nok staat, of minimaal 1 meter boven het dakoppervlak als hij verder van de nok af zit. Dit zijn de gangbare richtlijnen in de Nederlandse bouwpraktijk om terugslag van wind te voorkomen.

De kritieke details: overgang dak, voeg en aansluiting

De meeste problemen bij een gemetselde schoorsteen zitten in de detailpunten, niet in het rechte stuk kanaal. Drie plekken verdienen extra aandacht.

• De doorvoer door het dak. Hier zit het schoorsteenflitsen, een afdichting van lood, zink of een combinatie van beide. Dit flitsen loopt langs de voet van de schoorsteen en sluit aan op de dakbedekking. Slecht aangebracht flitsen is een veelvoorkomende oorzaak van lekkage.
• De voegen in het metselwerk. Metselspecie trekt over de jaren in door temperatuurverschillen. Uitgeslagen of poreuze voegen laten water door, wat het metselwerk van binnenuit beschadigt. Regelmatig inspecteren en tijdig navoegen voorkomt grotere schade.
• De aansluiting onderin. Dit is het punt waar het rookkanaal begint, bij de kachel, de open haard of de inbouwhaard. Juist dit detail is in de praktijk vaak een zwakke plek.

Is een kachel aansluiten op een gemetseld kanaal verstandig?

Hier zit een belangrijk technisch punt. Een gemetseld kanaal is van zichzelf niet gasdicht. Metselwerk is poreus en de verbindingen tussen de stenen kunnen micro-scheurtjes bevatten. Bij een open haard, waar rookgassen relatief koel en de druk laag is, geeft dat doorgaans geen groot probleem. Bij een gesloten houtkachel of pelletkachel is de situatie anders.

Een gesloten kachel produceert hogere temperaturen, hogere rookgasdruk en meer condensaat. Die combinatie maakt dat roetdeeltjes en zuren door het poreuze metselwerk trekken. Dit kan leiden tot vlekken op de muur, maar ook tot structurele schade aan het metselwerk. Om die reden adviseren kachelspecialisten in Nederland om bij het aansluiten van een gesloten kachel altijd een roestvaststalen of keramische rookgasvoering in het bestaande gemetselde kanaal te plaatsen. Die voering maakt het kanaal alsnog gasdicht en bestand tegen de hogere temperaturen.

Zonder voering voldoet een gemetseld kanaal in de meeste gevallen ook niet aan de eisen van de geldende norm (NEN 8757 en de bouwregelgeving) voor rookgasafvoer van gesloten verbrandingstoestellen.

Maten en afmetingen bij het gemetselde schoorsteen detail

De afmeting van het rookkanaal hangt af van het toestel dat erop wordt aangesloten. Gangbare doorsnedes voor gemetselde kanalen zijn 14 x 14 centimeter of 18 x 18 centimeter bij oudere woningen. Voor een houtkachel met een rookgasbuisdiameter van 15 of 20 centimeter moet het kanaal minstens die doorsnede hebben, bij voorkeur iets groter. Een te krap kanaal trekt slecht en geeft rook in de ruimte.

De minimale kanaallengte voor een goede trek is in de praktijk minstens 4 tot 5 meter, gemeten van de inmonding van het toestel tot de bovenkant van de schoorsteenpijp. Een kortere schoorsteen heeft vaak onvoldoende trek, zeker bij windstil weer of bij opstarten.

Onderhoud en inspectie van het metselwerk

Een gemetselde schoorsteen vraagt periodiek onderhoud. Elk jaar vegen is wettelijk verplicht bij gebruik van een open haard of kachel op vaste brandstoffen. Daarnaast is het slim om het metselwerk en de voegen elke twee tot drie jaar te inspecteren, zowel van buiten (voegen, dakdoorvoer, eventuele scheurvorming) als van binnen (roetaanslag, scheuren in het kanaal).

Bij twijfel over de staat van het kanaal kun je een rookkanaalinspectie laten uitvoeren met een camera. Dat geeft een duidelijk beeld van de binnenkant en helpt je beslissen of een voering nodig is of dat navoegen volstaat.

Een gemetselde schoorsteen heeft zijn eigen specifieke zwakke punten, die je in de details vindt. Goed metselwerk, correct flitsen op het dak, en een gasdichte voering bij een gesloten kachel zijn de drie onderdelen die het verschil maken tussen een veilige en een problematische situatie.